Ngủ đủ số giờ nhưng sáng dậy vẫn uể oải là trải nghiệm khiến nhiều người băn khoăn. Số giờ nằm trên giường không phải lúc nào cũng cho biết giấc ngủ có liền mạch, đúng nhịp hay cơ thể có đang gặp vấn đề sức khỏe khác hay không. Dưới đây là năm nhóm nguyên nhân thường gặp và cách nhận biết khi nào nên trao đổi với bác sĩ.
1. Giấc ngủ bị gián đoạn, trong đó có ngưng thở khi ngủ
Bạn có thể ở trên giường nhiều giờ nhưng vẫn không cảm thấy tỉnh táo nếu giấc ngủ thường xuyên bị ngắt quãng. Một nguyên nhân cần lưu ý là ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA): đường thở hẹp hoặc xẹp lặp lại trong lúc ngủ, làm gián đoạn nhịp thở và giấc ngủ.
Ngáy to, thở hổn hển hoặc nghẹn khi ngủ, người nằm cạnh nhận thấy những khoảng ngừng thở, và buồn ngủ ban ngày là các dấu hiệu có thể gợi ý OSA. Tuy vậy, mệt mỏi riêng lẻ không xác định được nguyên nhân; ngáy cũng không đồng nghĩa chắc chắn mắc OSA. Tìm hiểu thêm về dấu hiệu và cách đánh giá ngưng thở khi ngủ.
Nếu người thân ngủ cạnh bạn, mô tả cụ thể tiếng ngáy, những lần thở bất thường và thời điểm xảy ra có thể hữu ích khi trao đổi với bác sĩ. Có thể tham khảo cách quan sát một đêm ngủ để ghi nhận thông tin, thay vì tự đưa ra chẩn đoán.
2. Lịch ngủ thất thường hoặc thời gian ngủ thực tế ít hơn bạn nghĩ
Giờ đi ngủ và thức dậy thay đổi nhiều giữa các ngày, làm việc theo ca, thức giấc nhiều lần hoặc khó ngủ có thể khiến thời lượng ngủ thực tế thấp hơn số giờ bạn ước tính. Ngủ bù vào ngày nghỉ đôi khi giúp giảm buồn ngủ trước mắt, nhưng lịch ngủ lệch nhiều vẫn có thể làm nhịp sinh hoạt khó ổn định.
Thử giữ giờ thức dậy tương đối ổn định, dành đủ thời gian cho giấc ngủ và để ý những yếu tố làm bạn khó ngủ. Caffeine dùng muộn có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ ở một số người; mức độ và thời gian tác động khác nhau. Hạn chế caffeine gần giờ ngủ và giảm ánh sáng mạnh trong khoảng thời gian trước khi đi ngủ là những điều có thể thử, nhưng không thay thế việc tìm nguyên nhân nếu mệt mỏi kéo dài.
3. Một số vấn đề sức khỏe thể chất
Thiếu máu do thiếu sắt, đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, nhiễm trùng và một số bệnh lý khác có thể gây mệt hoặc giảm năng lượng. Mỗi nguyên nhân thường có bối cảnh và dấu hiệu đi kèm riêng; không thể xác định bằng cảm giác mệt đơn thuần.
Khi cần, bác sĩ sẽ hỏi về triệu chứng, bệnh sử và thuốc đang dùng, sau đó cân nhắc khám hoặc xét nghiệm phù hợp. Không phải ai mệt mỏi cũng cần làm cùng một bộ xét nghiệm. Nếu có dấu hiệu như hồi hộp, khó thở, khát nhiều, đi tiểu thường xuyên hoặc sụt cân không chủ ý, hãy nói rõ với bác sĩ.
4. Căng thẳng, lo âu hoặc thay đổi tâm trạng
Căng thẳng kéo dài có thể khiến việc thư giãn và duy trì giấc ngủ khó hơn. Lo âu hoặc trầm cảm cũng có thể đi cùng mệt mỏi, thay đổi giấc ngủ và giảm tập trung. Điều này không có nghĩa mọi trường hợp mệt mỏi đều bắt nguồn từ tâm lý; sức khỏe tinh thần chỉ là một phần trong đánh giá tổng thể.
Nếu tâm trạng hoặc căng thẳng ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt trong nhiều tuần, bạn có thể trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Nói về những thay đổi này là một phần bình thường của việc tìm nguyên nhân, không phải điều đáng phải tự trách.
5. Thuốc, rượu bia và chất kích thích
Một số thuốc có thể gây buồn ngủ ban ngày hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ, nhưng tác dụng tùy từng loại thuốc và từng người. Rượu bia gần giờ ngủ cũng có thể làm giấc ngủ kém ổn định; caffeine dùng muộn có thể khiến một số người khó ngủ hơn.
Nếu mệt bắt đầu sau khi dùng thuốc mới hoặc thay đổi liều, ghi lại thời điểm và trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ. Đừng tự ngừng thuốc hay đổi liều. Có thể cùng người kê đơn xem xét thời điểm dùng, tác dụng phụ và những phương án phù hợp.
Làm sao tìm ra nguyên nhân phù hợp với mình?
Thay vì chỉ đếm số giờ ngủ, hãy để ý cả chất lượng giấc ngủ, lịch sinh hoạt và những thay đổi gần đây. Trước buổi trao đổi với bác sĩ, bạn có thể ghi lại:
- Giờ đi ngủ, giờ thức dậy, những lần tỉnh giấc và giấc ngủ trưa.
- Mức độ mệt hoặc buồn ngủ ban ngày và ảnh hưởng đến công việc, lái xe hay sinh hoạt.
- Tiếng ngáy, thở hổn hển hoặc khoảng ngừng thở mà người thân quan sát được.
- Thuốc, thực phẩm bổ sung, caffeine và rượu bia đang dùng.
- Các triệu chứng mới xuất hiện hoặc thay đổi về sức khỏe, tâm trạng.
Nếu có dấu hiệu gợi ý OSA, bác sĩ sẽ cân nhắc bệnh sử, triệu chứng và hình thức đánh giá phù hợp. Bảng hỏi như STOP-BANG chỉ hỗ trợ sàng lọc nguy cơ, không tự chẩn đoán. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm giấc ngủ; xem đa ký giấc ngủ ghi nhận những gì và các bước đánh giá, điều trị hô hấp khi ngủ.
Khi nào nên đi khám vì mệt mỏi?
Bạn nên trao đổi với bác sĩ nếu mệt mỏi kéo dài vài tuần không rõ lý do, ảnh hưởng đến sinh hoạt hoặc đi kèm dấu hiệu khác như sụt cân không chủ ý, thay đổi tâm trạng, khó thở, hồi hộp hay khát nhiều. Nếu thường xuyên buồn ngủ khi lái xe hoặc làm việc cần tập trung, hãy ưu tiên an toàn và không cố tiếp tục khi không đủ tỉnh táo.
Nếu có ngáy to kèm thở hổn hển hoặc người nằm cạnh thường thấy ngừng thở, bạn có thể đặt lịch để trao đổi về các dấu hiệu hô hấp khi ngủ. Mệt mỏi có nhiều nguyên nhân; buổi khám giúp xác định bước đánh giá tiếp theo, chứ không mặc định bạn mắc OSA hay cần một xét nghiệm cụ thể.
Đau ngực dữ dội, khó thở nghiêm trọng hoặc ngất cần được xử trí khẩn cấp; hãy liên hệ dịch vụ cấp cứu tại địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ 8 tiếng mà vẫn mệt có phải là ngưng thở khi ngủ không?
Không thể kết luận chỉ từ cảm giác mệt hoặc số giờ ngủ. Ngáy to, thở hổn hển hay người nhà quan sát thấy ngưng thở có thể là manh mối cần trao đổi với bác sĩ; chẩn đoán cần được đánh giá phù hợp.
Khi nào mệt mỏi kéo dài nên được đánh giá?
Nên trao đổi với bác sĩ nếu tình trạng kéo dài vài tuần không rõ nguyên nhân, ảnh hưởng sinh hoạt hoặc đi kèm dấu hiệu khác như sụt cân, thay đổi tâm trạng hay khó thở.
Có nên tự ngừng thuốc nếu nghĩ thuốc làm buồn ngủ?
Không nên tự ngừng hoặc đổi liều. Hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ về thuốc, liều dùng và thời điểm sử dụng để được hướng dẫn an toàn.
Nguồn tham khảo
- NHS — Tiredness and fatigue
- NHLBI (NIH) — Sleep Apnea Symptoms
- NHLBI (NIH) — How Much Sleep Is Enough
- NHLBI (NIH) — Healthy Sleep Habits
- NHLBI (NIH) — Sleep Apnea Diagnosis
- Kapur et al. — AASM Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing for Adult OSA (2017)
Bài viết cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc tư vấn của bác sĩ.
